Trong cuộc đời mỗi người, có những chuyến đi mang tên “trở về”. Trở về không chỉ là sự di chuyển về mặt địa lý, mà là cuộc hành trình ngược dòng thời gian, tìm lại bản ngã và những mảnh ký ức đã ngủ quên. Có một người con, sau bao năm xa nhà, đã bước lại trên con đường làng quen thuộc. Cảnh vật vẫn còn đây, nhưng tâm hồn lại vỡ vụn trước một sự thật nghiệt ngã: quê hương còn đó, nhưng bóng mẹ đã vĩnh viễn không còn. Nỗi niềm ấy được dệt nên qua những thước phim ký ức, vừa dịu dàng, tha thiết vừa nhức nhối.
“Bên bờ ao cũ bóng dừa xanh,
Ký ức hiện về những bức tranh
Cầu tre thuở ấy rêu phong phủ,
Gót mẹ tảo tần nhẹ bước chân.”
Bước chân đầu tiên chạm vào mảnh đất quê hương là lúc cánh cửa ký ức mở ra. Hiện lên trước mắt không phải là sự xa lạ của thời gian, mà là một khung cảnh đậm chất hoài niệm. Kia là bờ ao cũ, nơi hàng dừa xanh vẫn soi bóng nước, thì thầm những câu chuyện của ngày xưa. Khung cảnh ấy thanh bình, đẹp như một bức tranh thuỷ mặc mà người con đã mang theo trong suốt những năm tháng tha hương. Và trong bức tranh ấy, điểm nhấn lay động lòng người nhất chính là chiếc cầu tre. Chiếc cầu tre mộc mạc, được thời gian phủ lên lớp rêu phong xanh, gánh trên mình biết bao nắng mưa. Đó không chỉ là cầu ao, mà là chứng nhân cho sự vất vả, lo toan của người mẹ. Bài thơ không dùng từ "mạnh mẽ", "vững chãi", mà dùng cụm từ "nhẹ bước chân". Một cái "nhẹ" đầy tinh tế. Phải chăng, vì cuộc sống quá nặng nề, vì đôi vai phải gánh vác quá nhiều, nên mẹ phải bước thật nhẹ, như để nâng niu chút sức lực cuối cùng, như để không làm đau chiếc cầu tre già cỗi, và cũng là để không đánh thức những nỗi lo toan của đàn con thơ? Gót chân "tảo tần" ấy đã đi vào huyền thoại của lòng con, là biểu tượng đẹp nhất của sự hy sinh vô điều kiện.
Nhưng rồi, hiện thực lạnh lùng ập đến, xé toạc bức tranh ký ức đẹp đẽ ấy.
“Nay thay cầu đá, bê tông đổ,
Vững chãi mà sao trống trải lòng.
Dòng nước vẫn trôi, người ly biệt,
Chỉ còn bèo tấm dạt bờ ao.”
Chiếc cầu tre rêu phong, lỏng lẻo ngày xưa giờ đã được thay thế bằng cầu đá, bằng bê tông cốt thép vững chãi. Không còn sợ trượt chân, không còn sợ mưa lũ cuốn trôi. Thế nhưng, trong sự vững chãi của vật chất, người con lại cảm thấy một sự hụt hẫng, một nỗi "trống trải lòng" khôn tả. Tại sao vậy? Vì chiếc cầu bê tông kia lạnh lùng quá, nó không mang theo hơi ấm của gót chân mẹ, không lưu giữ những kỷ niệm vui buồn của một thời gian khó. Nó vững chãi để mang những dòng người đi qua, nhưng không thể che nổi nỗi nhớ thương vô hạn. Dòng nước dưới chân vẫn thản nhiên chảy, vạn vật vẫn vận hành theo quy luật của nó, chỉ có con người là phải đối mặt với sự "ly biệt". Sự ly biệt ấy vĩnh viễn và tàn nhẫn. Hình ảnh "bèo tấm dạt bờ ao" như một ẩn dụ về thân phận con người: nhỏ bé, trôi nổi, vô định trước dòng đời và cái chết. Bèo vẫn dạt, nước vẫn trôi, nhưng người mẹ – bến đỗ bình yên nhất của đời con – thì đã đi về phía bên kia của bầu trời.
Nỗi nhớ không dừng lại ở cảnh vật tĩnh, mà nó chuyển sang động, tái hiện lại một thói quen, một khoảnh khắc đầy yêu thương:
“Đứng giữa hai hàng, lá đung đưa,
Nơi xưa lối cũ, bóng mẹ về.
Tay xách làn nhỏ chiều tan chợ,
Lòng con mong ngóng, một chút quà.”
Người con đứng đó, giữa hai hàng cây, để mặc cho làn gió thổi qua, làm những chiếc lá đung đưa như đang vẫy gọi một điều gì đó xa xăm. Và trong khoảnh khắc ấy, hình ảnh về mẹ hiện về. Trên lối cũ quen thuộc, bóng mẹ lững thững bước về phía nhà. Hình ảnh "tay xách làn nhỏ chiều tan chợ" là một hình ảnh quá đỗi thân thuộc, là tình yêu của mọi người mẹ quê. Cái làn nhỏ ấy có thể chỉ đựng vài con cá diếc, cá rô, mớ rau, hay một chút bánh,... nhưng đối với đứa con đang mong ngóng ở nhà, đó là cả một sự mong ngóng, là tình yêu thương được vật chất hoá một cách giản dị. Tiếng cười, ánh mắt, cái xoa đầu khi mẹ trao quà... tất cả như vẫn còn đâu đây, sống động và ấm áp.
Nhưng ảo ảnh cuối cùng cũng tan biến, chỉ còn lại sự thật đau lòng:
“Cảnh cũ còn đây, bóng mẹ đâu?
Rặng cúc tần lay bắt nhịp sầu.
Bê tông ngăn cách bàn chân đất,
Chạm vào nỗi nhớ... nhức lòng đau.”
Câu hỏi tu từ "bóng mẹ đâu?" vang lên như một tiếng nấc nghẹn, một sự van xin vô vọng đối với thời gian và định mệnh. Cảnh cũ vẫn còn nguyên, bờ ao, bóng dừa, ngay cả hàng cúc tần cũng còn đó. Nhưng hàng cúc tần ngày xưa dùng để làm hàng rào, để che chở, giờ đây lại "lay bắt nhịp sầu", như cũng biết sẻ chia nỗi buồn với người con mồ côi. Đến đây, hình ảnh chiếc cầu bê tông lại xuất hiện một lần nữa, nhưng mang một ý nghĩa cay đắng hơn: "Bê tông ngăn cách bàn chân đất". Nó không chỉ ngăn cách bàn chân đất của mẹ với mảnh đất quê hương, mà nó còn là biểu tượng cho sự chia cắt vĩnh viễn giữa thế giới của sự sống – thế giới của những khối bê tông vô hồn – và thế giới của mẹ – thế giới của những ký ức, của tình yêu thương thuần khiết, đơn sơ. Mỗi lần "chạm vào nỗi nhớ" là một lần vết thương trong lòng lại rỉ máu, một nỗi đau "nhức" nhối, thấm thía, thấu tận tâm can.
Bài thơ là một tiếng lòng nức nở, một bản tình ca buồn về tình mẫu tử và sự mất mát. Dựa trên những hình ảnh, những từ ngữ đầy gợi cảm của bài thơ, ta cảm nhận được một nỗi đau không thể đo đếm bằng lời. Bóng mẹ đã không còn, nhưng trong lòng người con, trong từng tấc đất quê hương, hơi ấm và gót chân tảo tần của mẹ vẫn sẽ mãi mãi là một phần của linh hồn, là ngọn hải đăng soi sáng con đường trở về của mỗi trái tim bơ vơ.